قمش دزفول یکی از شاهکارهای مهندسی سنتی در ایران است که نشاندهنده دانش پیشرفته ایرانیان در مدیریت منابع آب بوده است. ایرانیان از هزاران سال پیش برای رساندن آب به مناطق خشک و بیابانی، شبکههای زیرزمینی حفر میکردند که به آنها قنات یا کاریز گفته میشود. این روش سبب حیات و رونق بسیاری از شهرهای کویری همچون یزد و کاشان شد و بعضی قناتها حتی تا ۱۵۰ کیلومتر طول داشتهاند.
در شهر دزفول نیز نوع ویژهای از این راهآبهای زیرزمینی به نام قمش ساخته شده بود. قمشها آب رود دز را از شرق شهر جمعآوری کرده و از دل تونلهای عمیق، به غرب شهر و زمینهای کشاورزی میرساندند. این شبکه زیرزمینی با راهپلههای آجری عمیق گاه تا ۹۰ پله در عمق زمین پیش میرفت و مردم برای برداشت آب خنک و زلال، بدون نیاز به رفتن کنار رودخانه از این مسیرها استفاده میکردند.
نکته شگفتانگیز درباره قمش دزفول، دقت حیرتانگیز حفاری و طراحی مسیرهاست. با وجود نبود ابزار مهندسی مدرن مانند نقشهبرداری لیزری، دوربین یا قطبنما، معماران دزفولی تونلها و راهپلهها را در تاریکی، با ابزار سادهای چون کلنگ، کوپین و تیشه حفر میکردند. این کار طاقتفرسا که با زنبیلهای حصیری، طناب و چهارپا انجام میشد، نتیجه تلاش شبانهروزی دهها کارگر و مهندسانی بود که کوچکترین خطا در عمق زمین نداشتند.
قمشها نهتنها نشانهای از نبوغ و پشتکار ایرانیان بودند، بلکه نمادی از مدیریت پیشرفته منابع آب در دوران گذشتهاند؛ میراثی ارزشمند که امروز بخش زیادی از آن بهعلت توسعه شهری، لولهکشی مدرن و خطر ریزش، پنهان شده و بسیاری از شهروندان دزفول حتی از وجود این سازههای شگفتانگیز بیخبرند.
این متن با بهرهگیری از پژوهشهای حسین بذرافکن گردآوری شده است تا یادآور شود قمشها و سر به طاقهای دزفول شایسته ثبت ملی و جهانی بهعنوان میراث مهندسی آبرسانی ایران هستند؛ نشانهای از خلاقیت، دقت و نظم در تاریخ معماری این سرزمین.